يك پلان كف بر منظر كلى طرح اين باغات تأكيد بيش‌ازحد كرده است . در اين آرايش هندسى كه يادآور قالبهاى طرح باغى است ، شگفتى زيادى نهفته است . ناگهان دورنماى وسيعى پيش‌رو بازمىشود و يا بالعكس اين وسعت در يك آلاچيق محصور همراه با استخرى در وسط محدود مىگردد . گاهى نيز مهتابيهائى بطور غيرمنتظره ، تراز باغ را بهم مىزند . كوشك دورافتاده‌اى با ظرافت پيرامونش ، بسادگى فضاى خلوت باغ را در خود مىگيرد و پلان باز و دلباز همراه با پنجره‌ها يك رشته مناظر متنوع پيش چشم مىگشايد كه برخى نزديك و بعضى دور است . چنين باغى از مفاهيم فضاى بازوبسته و از فعل‌وانفعال آنها بهره مىگيرد كه اساسا از فنون معمارى است ؛ اين امر در تأكيد بر مناظر كه زاويه ديد را هدايت مىكند ، و تغيير پهنه‌ها و گستره‌ها و نيز شگردهايى از انتظار و اعجاب هم مصداق دارد « 1 » . حتى زمانى هم كه معماران بخصوص در افزودن چيزهائى به ساختمان دست‌بازى نداشته‌اند اين توجه به فضا را جلوه داده‌اند . كار بر روى آرامگاههاى بزرگ اين نكته را تصوير كرده است . در مشهد گردشگاه بزرگ شاه عباس بر آرمانهاى نظم و مقياس توده‌اى نامتجانس از ساختمانهاى پيشين تحميل شده است ( تصوير 8 ) . همين شاه بالاخانه‌هاى فضادارى در گنبدخانه آرامگاه شاه نعمت اللّه در ماهان ايجاد كرده و بدينسان بر كل آرامگاه وسعت و فضا بخشيده است . در آرامگاه اردبيل هم صحنى بزرگ و ديوارهاى پيرامون آن افزوده شده است ( تصوير 2 ) . به نظر مىرسد كه تكانه مهم در اين اثر وارد كردن مفهومى تازه و بزرگ از مقياس در اين ساختمانها باشد . اين جريان هنگامى روشن مىشود كه معمار يك جاى حاشيه‌اى را در آنها تعبيه كرده است ( اصفهان ، ميدان ؛ مسجد نو ، شيراز ) . در هرجا كه امكان داشته ، عناصر بزرگ و درشت ( خيابان ، بالاخانه ، صحن ، ديوار محيطى ) كه اندازه آنها به قدر كافى تكه‌هاى سابق ساختمان را در خود مستحيل كرده ، ماهيت افزايشى بناهاى توسعه يافته را پوشانده است . بنابراين يك پلان كلى ايجاد شده تا پايدارى بناها را تأمين كند ولى افزوده‌هاى مناسب به كل آرامگاه نوعى انسجام و جلوه‌هاى محكم و سامان يافته بخشيده است . بعضى از عمارات چنين توجهى را بازتاب مىدهد . آرامگاههاى مستقل و نمونه‌اى ايام صفويان داراى پيچيدگى جديدى از پلان و نقشه‌نماست . عامل افزايش مقياس به معمار اين امكان را فراهم كرده تا به مسائل فضائى بيشتر اهميت دهد . آرامگاههاى بزرگ هشت ضلعى مىتواند از انواع آرمانى اين نوع ابنيه براى مطالعه برخورد صفويان با اين نوع مسائل باشد ( تصوير 1 ) . يكى

--> ( 1 ) - ويلبر ، باغات ايرانى ، صص 140 - 79 .